Okiennice we dworze

Któż nie oglądał „Pana Tadeusza”? Wielu z nas widziało również najnowszą ekranizację „Ślubów panieńskich”. Występujące tam dwory, odpowiednio z początku XIX i połowy XVIII wieku nieodzownie kojarzą się nam również z okiennicami. Przeglądając litografie czy drzeworyty z epoki możemy zauważyć, że okiennice w tym okresie były zdecydowanie chętniej stosowane niż w wiekach wcześniejszych i późniejszych…* Tak więc, jeśli myślimy o stylowym wykończeniu dworu, nie zapominajmy również o poszczególnych epokach. Okiennice najczęściej stosowane były we dworkach szlachty zagrodowej oraz w parterowych dworach klasycystycznych. Częściej w drewnianych, niż w murowanych.

Okiennica to montowane od zewnętrznej strony zabezpieczenie okna, najczęściej w postaci jedno lub dwuskrzydłowych drzwiczek. Dziś okiennice wykonywane są z drewna, stali, aluminium oraz PVC. W architekturze dworu trudno wyobrazić sobie jednak materiał inny niż drewno, więc w dalszej części tekstu skupimy się wyłącznie na okiennicach wytwarzanych z tego materiału.
Okiennice wykonywane są wyłącznie na zamówienie**, jednak dziś na naszym rynku funkcjonują sprawnie działające zakłady stolarskie specjalizujące się praktycznie wyłącznie w tej dziedzinie. Okiennice, prócz niezaprzeczalnych walorów estetycznych, posiadają również szereg innych właściwości przemawiających na ich korzyść. Latem chronią wnętrza przed nadmiernym nagrzewaniem się, zimą natomiast zabezpieczają dom przed utratą ciepła i porywistym wiatrem. Okiennice pełne potrafią zmniejszyć straty ciepła nawet do 50%, natomiast szczebelkowe do 8%. Przy zastosowaniu odpowiedniego rodzaju skrzydła i okuć okiennice mogą skutecznie zabezpieczyć dom przed włamaniem. Spełniają również funkcję izolacji akustycznej.

Okiennice ażurowe we dworze w Koszutach
Okiennice ażurowe – dwór w Koszutach

Możemy wyróżnić cztery rodzaje okiennic. Pierwszy to okiennice płycinowe, w których rama wypełniona jest płytą drewnianą (np. murowany Dwór w Turowej Woli) prezentującą się najlepiej na tle białych ścian przy dachu krytym dachówką.  Pewną odmianą tego wzoru jest okiennica, której rama wypełniona jest deskami poziomymi (względnie pod kątem, np. drewniany Dwór w Ożarowie kolo Torunia) mająca zastosowanie jak wyżej. Do trzeciego rodzaju okiennic zaliczam okiennice żaluzjowe (zwane również ażurowymi lub szczebelkowymi) charakteryzujące się prześwitem pomiędzy listewkami zamocowanymi pod kątem. Okiennice te wpuszczają pewną ilość światła słonecznego do pomieszczenia, a bryle budynku dodają lekkości i wdzięku. Najlepiej wyglądają na nowobudowanych dworach drewnianych ze ścianami pozostawionymi w kolorze naturalnego drewna. Ostatnim, najstarszym modelem  jest okiennica typu „Z” zwana polską (też rustykalną) składająca się z pionowo ułożonych desek połączonych ze sobą poprzecznymi deskami ułożonymi na kształt litery „Z” występująca czasem bez elementu mocowanego pod kątem (np. Dwór w Ludyni koło Włoszczowej pod Kielcami).

Możliwości montażu okiennic do budynku jest przynajmniej kilka, jednak dla architektury dworkowej najbardziej słusznym wydaje się mocowanie do ściany przy obiektach murowanych – przy dworach drewnianych natomiast do opaski okna.

okucia - okiennica płycinowa
Okucia przy okiennicy wypełnionej poziomymi deskami.

Okiennice praktycznie nieobecne w stylu dworkowym lat 1900-1939 zdecydowanie powracają do łask w architekturze dworkowej XXI wieku.*** Okiennice są detalem, który nadaje budynkom styl i zdecydowany charakter. Odrodzenie to może mieć w pewnym sensie swoje źródło we wzmożonym poszukiwaniu przez inwestorów „romantyki” naszego narodowego stylu. Jednak nie należy lekceważyć tutaj również względów praktycznych, które dla dzisiejszego inwestora zawsze wysuwają się na pierwszy plan. Wszak chyba każdemu własny dom kojarzy się przede wszystkim z ciepłem rodzinnym i bezpieczeństwem, które okiennice w sposób dosłowny i przenośny zapewnić mogą. W nowobudowanych dworach są też jedyną alternatywą dla montowanych na masową skalę rolet. Jedyną, ale jakże konkretną!

Łukasz Górka

* O ile na wspomnianych grafikach (głównie z XIX w.) okiennice występują w miarę często i cyklicznie, o tyle na późniejszych fotografiach nie jest to już takie oczywiste. Dla przykładu – na 223 dwory, zamki i pałace wiejskie sfotografowane w 1912 roku przez Leonarda Durczykiewicza okiennice posiada 10 dworów tj. ~4,5% całości. Dla porównania w publikacji panów Libickich („Dwory i pałace wiejskie w Wielkopolsce”, wyd. Rebis, Poznań 2010) na 945 obiektów sfotografowanych w ostatnim dwudziestoleciu obejmujących terytorialnie podobny obszar okiennice posiadają… 4 dwory. Daje to procent bliski zeru, jednak wydarzenia ostatnich 100 lat w znacznym stopniu przyczyniły się do dewastacji i zniszczenia naszej wcześniejszej spuścizny ziemiańskiej. Wszak porównując powyższe statystyki, tylko dwa z dziesięciu budynków sfotografowanych w 1912 roku zachowały ten istotny element wykończenia do naszych czasów! Statystyki te pozwalają przypuszczać, że na przełomie XVIII/XIX wieku, czyli w pełnym rozkwicie dworów w stylu klasycystycznym okiennice mogło posiadać przypuszczalnie nawet 40-50% obiektów. Dla potwierdzenia przeanalizowałem album Stanisława Markowskiego pt. „Polski Dwór” prezentujący 34 bardzo dobrze zachowane istniejące obiekty dworskie, z których okiennice posiada 6 budynków (~18%) w tym Dwór w Turowej Woli oraz Dwór w Suchej.

** Okiennice z innych niż drewno materiałów wykonywane są również na zamówienie.

*** W albumie „Nowe oblicza polskiego dworu” na 25 nowobudowanych/gruntownie wyremontowanych obiektów okiennice posiadają 3 (12%). Natomiast w katalogu projektów gotowych (Najlepiej sprzedawane projekty domów, nr 1/2009) na 50 projektów domów w stylu dworu okiennice posiada 15, zatem aż 30%. Do statystyk wybrano tylko projekty posiadające wszystkie elementy architektoniczne dawnych dworów.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *